မူရင်းရေးသားသူ- အမေရီကန် ဘိက္ခူနီ သုဘ်တန် ချိုဒွန်။(Thubten Chodron)
ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်ကို အဓိကဦးတည်တဲ့ မဟာယာနသုတ္တန်တွေဟာ ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ (၁) ရာစုခန့်က အိန္ဒိယပြည်မှာ လူသိထင်ရှား စတင် ပေါ်ပေါက်လာတာခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ ထိုမှတစ်ဆင့် အချို့သုတ္တန်တွေ ဗဟိုအာရှဘက်ကို ပျံ့နှံ့သွားခဲ့တယ်။ တကယ်တော့ ဗုဒ္ဓဘာသာဟာ ဘီစီ (၃) ရာစုကတည်းက ဗဟိုအာရှကို ရောက်နှင့်နေပြီး ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီနောက် ဗဟိုအာရှကနေ တရုတ်ပြည်ကြီးဆီ သာသနာဆက်ပြန့်သွားပြီး ခရစ်သက္ကရာဇ်အေဒီ (၂) ရာစုအရောက်မှာတော့ ဒီမဟာယာနကျမ်းစာတွေကို တရုတ်ဘာသာဆီ ပြန်ဆိုခဲ့ကြပါတယ်။
တရုတ်ပိဋကတ်တော်ထဲမှာ သိမ်းဆည်းထားတဲ့ အဂ္ဂမကျမ်းများ (Āgamas) လို့ခေါ်တဲ့ အစောပိုင်းသုတ္တန်တွေဟာ ယနေ့ခေတ် ဖတ်နေတဲ့ ပါဠိနိကာယ်လာ သုတ္တန်တွေနဲ့ တစ်ထေရာတည်းနီးပါး တူနေတာကို တွေ့ရတယ်။ လတ်တလောမှာလည်း အစောပိုင်းကာလ ဝိနည်းကျမ်းစာတွေနဲ့ အခြားသုတ္တန်ကျမ်းဂန်အသစ်တွေကို ထပ်မံတူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ကြသေးတယ်။ ဒါကြောင့် ရှေးဦးဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းမှာ ပါဠိပိဋကတ်တော်တစ်ခုတည်းပဲ ရှိခဲ့တာမဟုတ်ကြောင်း ပိုထင်ရှားလာတာပေါ့။ ဒါပေမဲ့လည်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွား မူလဘာသာစကား နဲ့ တစ်စုတစ်စည်းတည်း မပျောက်မပျက်ဘဲ ကာလရှည်ကြာ တည်တံ့ကျန်ရစ်ခဲ့တဲ့ တစ်ခုတည်းသော ပိဋကတ်တော်ကတော့ ပါဠိပိဋကတ်တော်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ခေတ်သစ်သုတေသီတွေနဲ့ ပါဠိထေရဝါဒ အစဉ်အလာကို သက်ဝင်ယုံကြည်သူတွေကတော့ မဟာယာနသုတ္တန်တွေရဲ့ စစ်မှန်မှုကို သံသယရှိခဲ့ကြတယ်။ ဒီကျမ်းစာတွေဟာ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် ဟောကြားခဲ့တာမဟုတ်ဘဲ နောင်ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမှ နောက်လူတွေ ရေးသားခဲ့တာလို့ ယူဆကြလို့ပါ။ ဒီလိုယူဆရတဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းကတော့ အစောပိုင်းရာစုနှစ်တွေမှာ ပါဠိသုတ္တန်တွေကပဲ မဟာယာနသုတ္တန်တွေထက် လူထုကြား ပိုပြီးကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထင်ရှားနေခဲ့လို့ပါပဲ။
ဒါပေမဲ့လည်း လွန်ခဲ့တဲ့ ဆယ်စုနှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ပါကစ္စတန်နဲ့ အာဖဂန်နစ္စတန်တို့မှာ ဘီစီ (၁) ရာစုကုန်ခန့်က ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာ လက်ရေးစာမူ ကျမ်းအမြောက်အမြားကို မထင်မှတ်ဘဲ တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ရတယ်။ ဒီရှာဖွေတွေ့ရှိမှုက မဟာယာနအပေါ် ပညာရှင်တွေရဲ့ အမြင်ကို တစ်ဆစ်ချိုး ပြောင်းလဲစေခဲ့တာပေါ့။ အဘယ်ကြောင့်လဲဆိုတော့ ဂန္ဓာရီပြကရစ်ဘာသာစကား နဲ့ ရေးထားတဲ့ အဲဒီကျမ်းမူအသစ်တွေဟာ ယခင်ရှာဖွေထားတဲ့ကျမ်းတွေထက်စောနေလို့ဖြစ်ပါတယ်။
အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိတဲ့ လက်ရေးစာမူ အတော်များများဟာ ဓမ္မဂုတ္တကနွယ်ဝင် တွေဆီကဖြစ်ပြီး၊ အချို့ကတော့ မဟာယာနသုတ္တန်တွေ ဖြစ်ကြပါတယ်။ ဒီကျမ်းစာအချို့ကို "အစောပိုင်းမဟာယာန" လို့ ခေါ်ဆိုကြပေမဲ့လည်း၊ သူတို့ရဲ့ ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်အပေါ် ထားရှိတဲ့ အယူအဆနဲ့ တင်ပြပုံတွေကတော့ တော်တော်လေးကို ခိုင်မာနေပြီလို့ ပြောရမှာပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ သက်တော်ထင်ရှားကာလ သမိုင်းရက်စွဲတွေကို ယခင်ကထက် ပိုမိုနောက်ကျနိုင်ကြောင်း ပြင်ဆင်သတ်မှတ်လာကြတာရယ်၊ ပိုပြီးရှေးကျတဲ့ မဟာယာနကျမ်းစာတွေကို ထပ်မံတွေ့ရှိလာရတာရယ်ကြောင့် ခေတ်သစ်သုတေသီတွေဟာ မဟာယာနသုတ္တန်တွေအပေါ် ထားရှိတဲ့ သူတို့ရဲ့အမြင်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်လာကြပါတယ်။
အရင်က လူထုကြားထဲမရောက်ရှိသေးတဲ့ ဗောဓိသတ္တသုတ္တန်တွေ လူထုကြား ပထမဆုံး စတင်ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာတဲ့အထိ မဟာယာနဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာထဲမှာ သီးသန့်ဂိုဏ်းခွဲကြီးတစ်ခုအနေနဲ့ ပေါ်ပေါ်ထင်ထင် ကွဲထွက်မသွားခဲ့ပါဘူး။ အစပိုင်းတုန်းက "မဟာယာန" ဆိုတဲ့ ဝေါဟာရဟာ အစောပိုင်းသုတ္တန်တွေမှာ ခေတ်စားခဲ့တဲ့ ရဟန္တာဖြစ်ဖို့ ကျင့်ကြံခြင်းထက် မဟာယာနလမ်းစဉ်ရဲ့ ပန်းတိုင်ဖြစ်တဲ့ "ဗုဒ္ဓအဖြစ်ရအောင်ကျင့်ကြံခြင်း" ကိုသာ ရည်ညွှန်းခဲ့တာပါ။ အချိန်တွေ ကုန်လွန်လာတာနဲ့အမျှ မဟာယာနဆိုတာ ကျမ်းဂန်စာပေစုကြီးတစ်ခုကို ရည်ညွှန်းလာပြီး အေဒီ (၄)ရာစုအရောက်မှာတော့ အရှင်အသင်္ဂ က ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်ကို ရှင်းလင်းထားတဲ့ ကျမ်းစာတွေကို ညွှန်ပြဖို့အတွက် ဒီဝေါဟာရကို အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။ အေဒီ(၆)ရာစုကို ရောက်တဲ့အခါမှာတော့ လူတွေဟာ မိမိကိုယ်ကိုယ် "မဟာယာနအယူဝါဒီ" တွေလို့ ခေါ်ဝေါ်လာကြပြီး သီးခြားဗုဒ္ဓဘာသာအစုအဖွဲ့တစ်ခုအနေနဲ့ သတ်မှတ်လာကြတာရှိပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ မဟာယာနကျမ်းစာ အရေအတွက်ကလည်း အင်မတန်များပြားပြီး ပျံ့နှံ့သွားတဲ့ နယ်မြေဒေသကလည်း ကျယ်ပြောလွန်းတာကြောင့် အိန္ဒိယပြည်က မဟာယာနသမားတွေဟာ တစ်စုတစ်စည်းတည်းဖြစ်တဲ့ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအသွင် ပြောင်းလဲမသွားခဲ့သလို ကျွန်မတို့ သိရသလောက်တော့ အိန္ဒိယပြည်မှာ မဟာယာနသီးသန့် ပိဋကတ်တော်ရယ်လို့ တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြုစုတည်းဖြတ်ခဲ့ခြင်းလည်း မရှိခဲ့ပါဘူး။
မဟာယာနဆိုတာ သီးခြားဘာသာရေးတစ်ခု မဟုတ်ခဲ့သလို သီးသန့်အဖွဲ့အစည်းအဆောက်အအုံတွေလည်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ မဟာယာနဂိုဏ်း အဓိကလွှမ်းမိုးထားတဲ့ သီးခြားပထဝီဝင်နယ်မြေရယ်လို့လည်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ သာဝကယာန(ထေရဝါဒ) ကို လိုက်နာတဲ့ သံဃာတော်တွေနဲ့ ဗောဓိသတ္တယာန ကို လိုက်နာတဲ့ သံဃာတော်တွေဟာ တစ်ကျောင်းတည်းမှာ အတူတကွ သီတင်းသုံးခဲ့ကြပြီး ရဟန်းသံဃာတို့ လိုက်နာရမယ့် ဝိနည်းစည်းကမ်းတွေဖြစ်တဲ့ "ပါတိမောက်" ကိုလည်း အတူတူပင် ရွတ်ဆိုသရဇ္ဈာယ်ခဲ့ကြပါတယ်။ အေဒီ(၅)ရာစုကနေ (၁၂)ရာစု အထိ ဗုဒ္ဓသာသနာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့တဲ့ နာလန္ဒာ ၊ ဝိကြမသီလာ နဲ့ ဩဒန္တပူရီ စတဲ့ တက္ကသိုလ်ကြီးတွေမှာလည်း ကွဲပြားခြားနားတဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းအသီးသီးက ရဟန်းသံဃာတွေနဲ့ လူပုဂ္ဂိုလ်တွေ အတူတကွ မှီတင်းနေထိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ သူတို့ဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ တရားတော်များကို အတူတကွ လေ့လာဆွေးနွေး ငြင်းခုံခဲ့ကြပြီး အပြန်အလှန် သင်ယူလေ့လာခဲ့ကြတာပဲဖြစ်ပါတယ်။
မဟာယာနကျမ်းစာတွေထဲမှာ ဒဿနပိုင်းဆိုင်ရာ အယူအဆတွေနဲ့ ကျင့်စဉ်တွေ ပေါင်းစုံပါဝင်နေတာကြောင့် ဒါကို တစ်သွေးတစ်သံတည်းဖြစ်တဲ့ အယူဝါဒစနစ်ကြီးတစ်ခုလို့ ပြောလို့မရပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ မိမိကိုယ်ကိုယ် မဟာယာနသမားလို့ ခံယူထားသူတိုင်းကတော့ ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်နဲ့ လမ်းစဉ်တွေလိုမျိုးတွေကို တူညီတဲ့ သက်ဝင်ယုံကြည်မှုတွေ ရှိကြပါတယ်။ အစောပိုင်း မဟာယာနကျမ်းစာတွေကို ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းနဲ့ပဲ ကန့်သတ်ရေးသားခဲ့တာ မဟုတ်ပါဘူး။ စပ်ကြားသက္ကတဘာသာ (Buddhist Hybrid Sanskrit)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာသက္ကတဘာသာ (Buddhist Sanskrit)၊ ဂန္ဓာရီဘာသာ (Gāndhārī) နဲ့ ရှေးဟောင်းသက္ကတဘာသာ (Classical Sanskrit) တို့နဲ့ ရေးသားခဲ့ကြတာပါ။
မဟာယာနကျမ်းစာ အတော်များများဟာ သက္ကတဘာသာနဲ့ ဖြစ်ပေမဲ့လည်း၊ သက္ကတဘာသာနဲ့ ရေးထားတဲ့ကျမ်းတိုင်းဟာ မဟာယာနကျမ်းစာတွေ မဟုတ်ကြပါဘူး။ အချို့ဆိုရင် သာဝကယာန(ထေရဝါဒ)တရားတွေကိုပဲ သွန်သင်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မဟာယာနဟာ သာဝကယာန(ထေရဝါဒ)ရဲ့ ကျမ်းစာတွေနဲ့ အဆုံးအမတွေကို ပယ်ချခဲ့ခြင်း မရှိပါဘူး။ အမှန်တော့ ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်ဆိုတာ သာဝကယာနရဲ့ တရားတော်တွေကို အသေအချာ နက်နက်နဲနဲ နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းအပေါ်မှာ အခြေခံထားတာ ဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ဟောကြားပြသခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
သစ္စာလေးပါး၊ ဗောဓိပက္ခိယတရား ၃၇ ပါး၊ သိက္ခာသုံးပါး၊ ဗြဟ္မစိုရ်တရားလေးပါး၊ သမထနဲ့ ဝိပဿနာ စတဲ့ တရားတော်အမြောက်အမြားဟာ သာဝကယာနနဲ့ မဟာယာန နှစ်ဖက်စလုံးမှာ အတူတူပဲ ရှိကြတာပါ။ ဒါ့အပြင် ဘယ်ဂိုဏ်း၊ ဘယ်အစဉ်အလာကပဲဖြစ်ဖြစ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်မှန်သမျှဟာ ရတနာသုံးပါးကိုပဲ အသက်ထက်ဆုံး ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
မဟာယာနသုတ္တန်အများစုဟာ ပါဠိသုတ္တန်တွေ နောက်ပိုင်းမှ လူသိထင်ရှား ပေါ်လာတာမှန်ပေမဲ့ အချို့ကျမ်းစာတွေက ပါဠိပိဋကတ်တော်ထဲက ကျမ်းအချို့ထက်တောင် စောပြီးပေါ်ခဲ့တာမျိုး ရှိပါတယ်။
ပါဠိပိဋကတ်တော်ဆိုတာ ဘုရားရှင်လက်ထက်ကစလို့ နောက်ပိုင်း ရာစုနှစ်ပေါင်း တစ်ဆယ်လောက်ကြာမှ ကျမ်းစာပိတ် (ထပ်မံဖြည့်စွက်ခြင်းမပြုဘဲ အဆုံးသတ်) တာမျိုးဖြစ်လို့ အဲ့ဒိကြားကအချိန်ကာလများစွာက ကျမ်းစာတွေ စုံလင်စွာ ပါဝင်နေပါတယ်။ ပါဠိပိဋကတ်တော်ရဲ့ အဋ္ဌကထာ အချို့ဆိုရင် မဟာယာနကျမ်းပြုဆရာတော်ကြီးတွေဖြစ်တဲ့ အရှင်နာဂါရုဇုန၊ အရှင်ဝသုဗန္ဓု နဲ့ အရှင်ဗုဒ္ဓပါလိတ တို့ရဲ့ မဟာယာနကျမ်းစာတွေ အဖွင့်ကျမ်းတွေထက်တောင် နောက်ကျပြီးမှ ရေးသားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ လတ်တလော ပါကစ္စတန်နဲ့ အာဖဂန်နစ္စတန်တို့မှာ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့တဲ့ အစောဆုံး ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာ လက်ရေးစာမူတွေထဲမှာ သာဝကယာနရော မဟာယာနကျမ်းစာတွေပါ တွေ့ရတယ်။
အတိုချုပ်ပြောရရင် ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းအသီးသီးဟာ အချိန်အကြာကြီး ယူပြီးမှ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့တာပါ။ သူတို့မှာ ထပ်တူကျတဲ့ အယူအဆတွေရော၊ သီးသန့်ကွဲပြားတဲ့ ဝါဒတွေနဲ့ ကျမ်းစာတွေပါ ရှိခဲ့ကြတယ်။ ဗုဒ္ဓဓမ္မဆိုတာ အတိတ်ကရော အခုအထိပါ အမြဲတမ်း ရှင်သန်ပြောင်းလဲနေတဲ့ လမ်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
မဟာယာနဆိုတာ သီးသန့်ရဟန်းခံတဲ့စနစ် ဒါမှမဟုတ် ဂိုဏ်းကြီးတစ်ခု မဟုတ်ပါဘူး။ "မဟာယာနဝိနည်း" ဒါမှမဟုတ် "မဟာယာနနည်းအရ ရဟန်းခံခြင်း" ဆိုတာမျိုး လုံးဝမရှိပါဘူး။ ရှေးခေတ်ကနေ အခုအချိန်အထိ မဟာယာနကျင့်ကြံသူတွေဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကြီး ၁၈ ဂိုဏ်းရဲ့ ဝိနည်းအတိုင်းပဲ ရဟန်းခံခဲ့ကြတာပါ။ ဥပမာ- အရှင်အသင်္ဂဟာ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒဂိုဏ်းရဲ့ ဝိနည်းအတိုင်း ရဟန်းပြုခဲ့ပြီး၊ အရှင်ဝိမုတ္တိသေနက သမ္မိတိယဂိုဏ်း၊ အရှင်အတိဿ ကတော့ မဟာသံဃိကဂိုဏ်း ရဲ့ ဝိနည်းအတိုင်း ရဟန်းခံခဲ့ကြတာမျိုးပေါ့။ ရှေးခေတ်ကတရုတ်ဘုရားဖူးရဟန်းတော်တွေရဲ့ မှတ်တမ်းမှာလည်း သူတို့ခေတ်က ကျောင်းတိုက်အချို့ကို "မဟာယာန-ထေရဝါဒကျောင်း" လို့ ရေးသားခဲ့ကြဖူးတယ်။
အဲဒီဝေါဟာရရဲ့ တိကျတဲ့အဓိပ္ပာယ်ကို ကျွန်မတို့ သေချာမသိရသေးပေမဲ့၊ အခုခေတ် ထေရဝါဒလိုမျိုး သထဝီရဝိနည်းနဒ့ရဟန်းခံပြီး မဟာယာနတရားကို ကျင့်ကြံတဲ့ သံဃာတော်တွေကို ရည်ညွှန်းတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ မဟာယာနရဟန်းတော်တွေဟာ ဝိနည်းကျောင်းတော်တွေမှာ သီတင်းသုံးပြီး၊ ဝိနည်းက သတ်မှတ်ထားတဲ့ အကျင့်သီလတွေကို စောင့်ထိန်းကာ ဝိနည်းကံတွေကို ဆောင်ရွက်ကြပါတယ်။ ဗောဓိသတ္တလမ်းစဉ်ကို လျှောက်လှမ်းတယ်ဆိုတာ သီလပိုင်းကို ပေါ့လျော့ပစ်လိုက်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ အမှန်တော့ မဟာယာနကျင့်ကြံသူတွေဟာ လူဝတ်ကြောင် ငါးပါးသီလ၊ ရဟန်းဝိနည်း ပါတိမောက်သီလတွေအပြင်၊ ဗောဓိသတ္တသီလ တွေကိုပါ ထပ်ဆင့်ပြီး ဆောက်တည်ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို "ပင်မဗုဒ္ဓဘာသာ" လို့ ခေါ်ဝေါ်တာမျိုးဟာ မမှန်ကန်သလို ရှုပ်ထွေးမှုလည်း ဖြစ်စေပါတယ်။ ခေတ်အဆက်ဆက် နယ်မြေဒေသတစ်ခုစီမှာ တစ်ဂိုဏ်းမဟုတ် တစ်ဂိုဏ်းက ပိုပြီးတော့ အခြေခိုင် ထွန်းကားနေတတ်တာမျိုးရှိပါတယ်။ သမိုင်းမှာ အနည်းဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်း ၁၈ ဂိုဏ်းလောက် ရှိခဲ့ပြီး အားလုံးက မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် ပင်မဗုဒ္ဓဘာသာလို့ပဲ သတ်မှတ်ခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ မဟာယာနကတော့ အိန္ဒိယနဲ့ ဗဟိုအာရှတစ်ခွင်မှာ လူကြိုက်များပြီး အလွန်ထွန်းကားခဲ့သလို၊ အရှေ့အာရှ၊ သီရိလင်္ကာ၊ တောင်အာရှနဲ့ အင်ဒိုနီးရှားတို့ဆီအထိ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ပါတယ်။ လူနည်းစုပဲ ပါဝင်တဲ့လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့မယ့်အစား ပင်မရေစီးကြောင်းကြီးတစ်ခုလို ဖြစ်လာခဲ့တာပါ။
မဟာယာနရော သာဝကယာန လမ်းစဉ်နှစ်ခုစလုံးမှာပဲ ဝတ်ပြုဆုတောင်းတာ၊ ဂါထာရွတ်တာ၊ မန္တန်တွေနဲ့ ဓါရဏီပရိတ်တော်တွေ ရွတ်ဆိုတာမျိုးတွေ ပါဝင်ပါတယ်။ လမ်းစဉ်နှစ်ခုစလုံးကပဲ စေတီပုထိုးတွေ၊ ဆင်းတုတော်တွေ၊ ပန်းချီကားတွေနဲ့ ဓါတ်တော်မွေတော်တွေကို ရိုသေပူဇော်ကြတာချင်း တူတူပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ မဟာယာနသုတ္တန်တွေမှာ ဒီကျမ်းစာတွေကို ကူးရေးမှတ်ခြင်းရဲ့ အရေးပါပုံကို ပိုပြီးအလေးပေး ဖော်ပြထားတဲ့အတွက် မဟာယာနကျင့်ကြံသူတွေဟာ ကျမ်းစာတွေကို ကူးယူပူဇော်တဲ့အလုပ်မှာ ပိုပြီးတော့ ပါဝင်ခဲ့ကြပါတယ်။
အိန္ဒိယပြည်မှာ၊ တစ်ခါတလေ သီရိလင်္ကာမှာလည်း ၁၂ ရာစုမတိုင်ခင်အထိ သာဝကယာနနဲ့ မဟာယာနဟာ အတူတကွ ပူးတွဲထွန်းကားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ လမ်းစဉ်နှစ်ခုစလုံးက ကျင့်ကြံသူတွေဟာ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုတည်းမှာ အတူတူနေထိုင်လေ့ရှိကြပြီး တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး ဝိနည်းဂိုဏ်းတူတူပဲ ရဟန်းခံခဲ့ကြသလို ဝိနည်းကံတွေကိုလည်း အတူတူဆောင်ရွက်ခဲ့ကြတယ်။ ပြီးတော့ တူညီတဲ့ ကျမ်းစာတွေ၊ အယူအဆတွေကို မျှဝေလေ့လာခဲ့ကြပြီး မိမိတို့ရဲ့ ထူးခြားတဲ့အမြင်တွေကို အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြတာပါ။ ဖွင့်ဆိုပုံ ဖွင့်ဆိုနည်းချင်း ကွဲပြားတာမျိုးတွေ ရှိခဲ့ပေမဲ့ အဋ္ဌကထာ အစဉ်အလာတွေကိုလည်း အတူတူပဲ ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့ကြပါတယ်။ ဒီလမ်းစဉ်နှစ်ခုကြားမှာ အချို့သောအချက်တွေ ကွဲပြားမှု ရှိခဲ့တာတော့ မှန်ပါတယ်။ ဥပမာ- သူတို့ အဓိကလေ့လာတဲ့ ပင်မသုတ္တန်ကျမ်းစာတွေ မတူတာ၊ ကျင့်ကြံခြင်းရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်၊ လျှောက်လှမ်းတဲ့ လမ်းစဉ်နဲ့ ရရှိမယ့် ရလဒ်တွေအပေါ် ရှုမြင်ပုံချင်း ကွဲပြားတာမျိုးတွေပါ။
ဒါပေမဲ့ အိန္ဒိယပြည်က သာဝကယာနဂိုဏ်း အတော်များများဟာ အခြေအနေအမျိုးမျိုးကြောင့် အချိန်နဲ့အမျှ တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရပါတယ်။ ဗြဟ္မဏခေတ် ပြန်လည်ဦးမော့လာတာ၊ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစနစ် ပြောင်းလဲသွားတာ၊ ဟိန္ဒူဘာသာ ပိုပြီးခေတ်စားလာတာရယ်၊ ရဟန်းသံဃာတွေက လူထုရဲ့နေ့စဉ်ဘဝထဲမှာ ပါဝင်ပတ်သက်မှု နည်းပါးလာတာတွေကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။ နောက်ပိုင်းမှာ ဒီလိုအကြောင်းရင်းတွေကပဲ မဟာယာနအစုအဖွဲ့တွေကိုပါ ရိုက်ခတ်မှု ရှိလာခဲ့ပါတယ်။ ၁၃ ရာစုအစောပိုင်းရောက်တဲ့အခါမှာတော့ ဗုဒ္ဓဘာသာဟာ အိန္ဒိယပြည်မှာ လုံးဝနီးပါး ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပေမဲ့ သက္ကတနဲ့ ပါဠိစာပေ အစဉ်အလာနှစ်ခုစလုံးကတော့ အာရှတစ်ခွင်နဲ့ အခြားနယ်မြေတွေဆီအထိ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။
