"The Third Wave of Sociolinguistics"

လူမှုဘာသာဗေဒ တတိယလှိုင်း

The Third Wave of Sociolinguistics

************************************

လူမှုဘာသာဗေဒ (sociolinguistics) ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဖြစ်ရပ်ဖြစ်စဉ်ကြီး သုံးရပ်ကို လူမှုဘာသာဗေဒပညာရှင် ပင်နီလိုပီ အက်ကာတ် (Penelope Eckert, 2008/2012) က "လှိုင်းသုံးလှိုင်း" ဟု စနစ်တကျ ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ တင်စားခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ပထမလှိုင်းသည် ‘လူမှုဘာသာဗေဒ’ ဟူသော ပညာရပ်ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့်လှိုင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ အတွင်း ဘာသာဗေဒလေ့လာမှုတွင်ဘာသာစကား၏ အတွင်းသားဖွဲ့စည်းမှုလေ့လာမှုကို အာရုံပြုနေရာမှ ဘာသာစကားပြောဆိုအသုံးပြုသူ၏ လူမှုဆိုင်ရာအကြောင်းအရာများအပေါ်သို့ စတင်အာရုံပြုလာခဲ့ကြသည်။ ပထမလှိုင်းတွင် ဘာသာစကားအပေါ်အထွေထွေလူမှု အကြောင်းအရင်းခံချဉ်းကပ်မှု (General Social Factors Approach) စတင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင်စတင်ခဲ့ ဒုတိယလှိုင်းသည် လူမှုဘာသာဗေဒပညာရပ်၏သီအိုရီသဘောတရားနှင့် အတွေးအခေါ်အယူအဆများတိုးတက် ပြောင်းလဲလာစေခဲ့သည်။ ဤလှိုင်းတွင်ဘာသာစကားပြောဆိုသူများနှင့် ပိုမိုနီးကပ်မှုရှိအောင် ကြိုးပမ်းလာခဲ့ပြီး မျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှု (The Ethnographic Approach) ကို အလေးပေးလာခဲ့သည်။ လက်ရှိ တတိယလှိုင်းမှာမှု ပထမနှင့်ဒုတိယလှိုင်းများကို ပိုမိုအားကောင်း စေခဲ့သည်။

              တတိယလှိုင်းတွင် ပြောသူတစ်ဦးချင်း၏ ပြောဟန်ရှုထောင့် (Stylistic Approach) အပေါ် ပို၍ အားပြုလာသည်။တတိယလှိုင်းသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ပြည့်နှစ်များနှင့် ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်များတွင် အားကောင်းလာသည်။ တတိယလှိုင်းသည် ဒုတိယလှိုင်းကို အခြေပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး တတိယလှိုင်း၏ လေ့လာမှုအယူအဆ၏သော့ချက်သည် “ဟန်”(style) ဖြစ်လာခဲ့သည်။  တတိယလှိုင်း လေ့လာမှုတွင်ဘာသာစကားအသုံးပြုမှုကိုကျော်လွန်ပြီး ပြောသူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမျိုးရေး၊ ဘာသာရေးကဲ့သို့သော အခြားဝိသေသ လက္ခဏာများနှင့် ဘာသာစကား၏ ပေါင်းစည်းမှုကိုထည့်သွင်းရန် အာရုံကိုချဲ့ထွင်လာသည်။ ထို့အပြင် တတိယလှိုင်းသည် ဘာသာစကားအသုံးပြုမှုအပေါ် ဂလိုဘယ် လိုက်ဇေးရှင်းနှင့် နည်းပညာ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှု၊ ဆက်သွယ်ရေးပုံစံအသစ်များ၊ အွန်လိုင်းမှအထောက်အထားများ ကိုလည်းအလေးထား ဆန်းစစ်ခဲ့လာသည်။

            လူအဖွဲ့အစည်းအတွင်း စကားပြောဆိုသူတို့သည် မိမိတို့ပြောစကား၏ ပန်းတိုင်ကိုရောက်ရန် “ပြောဟန်” အမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြရသည်။ ပြောဟန်သည် “လူမှုအဓိပ္ပာယ်” (social meaning) အပေါ်တွင် တည်မှီနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူမှုဘာသာဗေဒတတိယလှိုင်း၏ လေ့လာမှုများတွင် “ပြောဟန်”နှင့်“လူမှုအဓိပ္ပာယ်” သည် ရှေ့တန်းသို့ ရောက်ရှိလာသည်။ စင်စစ်လူမှုဆိုင်ရာနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာအချက်များဆက်စပ်နေသည့် ပြောဟန်အကြောင်းကို လူမှုဘာသာဗေဒပညာရှင်များပိုမိုကောင်းမွန်စွာ နားလည်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်မှာ ပထမလှိုင်းကတည်းကပင် ဖြစ်သည်။ ပြောသူတို့၏ စကားပြောပုံစံများကိုလိုက်ပြီး “ပြောဟန်”ပြောင်းလဲနိုင်သည်ဆိုသည်ကို ပထမဆုံးဖော်ထုတ်ခဲ့သူမှာ လူမှုဘာသာဗေဒပညာရှင် လဘော့ဗ် (Labov 1966) ပင် ဖြစ်သည်။ လဘော့ဗ်က အင်တာဗျူးပြောဆိုဟန် (interview style) တွင် ပြောသူများသည် အလွတ်သဘောပြောဟန် (casual style) ထက် ပို၍ သတိထားပြောဆိုပြီး စကားနည်းလာသည်ဟု ဆိုသည်။

            ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ-အမေရိကန် လူမှုစိတ်ပညာရှင် ဟောင်ဝတ်ဂျိုင်လ်(စ်) (Howard Giles) ဖော်ထုတ်ခဲ့သည့် စကားထိန်းညှိမှု (speech accommodation) သဘောတရားသည် လူမှုအဓိပ္ပာယ်နှင့် ပြောဟန်ဆက်နွှယ်မှုကို သတိပြုမိလာစေသည်။ ဂျိုင်လ်(စ်) ၏ “စကားထိန်းညှိမှုသီအိုရီမှာ” (Speech Accommodation Theory) မှာ ပြောသူသည် နာသူနှင့် ပေါင်းစည်းမှုဖြစ်အောင် တရင်းတနှီးပြောဆိုသည့် “တူညီပြုခြင်း”(convergence) နှင့် ပေါင်းစည်းမှုမဖြစ်အောင် ခွဲခြားဆက်ဆံပြောဆိုသည့် “ခွဲခြားပြုခြင်း” (divergence) ဟူသောသဘောတရားနှစ်ခုရှိကြောင်း ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ဤသဘောတရားများသည် လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပြောဆိုသူများ၏ လူမှုအဓိပ္ပာယ်နှင့် ပြောဟန် တို့၏ ဆက်နွှယ်မှုကို ဗဟိုပြုနေသည်။

              အမေရိကန် လူမှုဘာသာဗေဒပညာရှင် ဝါ့တ်‌ဝေါလ်ဖရမ်(Walt Wolfram) နှင့် နတ်တလီ ရှဲလ်လင်း အက်စ္စတက်(စ်) (Natalie Schilling-Estes) တို့ ဖော်ထုတ်တင်ပြခဲ့သည့် “ပြောဟန်ပြောင်းရွှေ့ခြင်း” (style shifting) သဘောတရားသည်လည်းထင်ရှားခဲ့သည်။ “ပြောဟန်ပြောင်းရွှေ့ ခြင်း” ဆိုသည်မှာ ပြောသူတစ်ဦးတည်း၏ ပြောစကားအတွင်း လူမှုအခြေအနေများအပေါ်မူတည်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာသည့် လူမှုအခြေအနေကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်း၊ အသံအနေအထားနှင့်ဝေါဟာရမျိုးကွဲ စသည်တို့ကို ပြောင်းလဲပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပြောဟန်ပြောင်းရွှေ့ခြင်း” သည် စကားအသွင်ကွဲပြားမှုကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်လာစေသည်။ ပြောဟန် ပြောင်းရွှေ့ခြင်းကို  “စကားသင်္ကေတကူးပြောင်းခြင်း” (code switching) သဘောတရားနှင့် ဆက်စပ်ရှုမြင်နိုင်သည်။

             ရှဲလ်လင်းအက်စ္စတက်(စ်) (Schilling-Estes 1998)၊ အက်ကာတ် (Eckert 2000)၊ ကောပလင် (Coupland 2007) တို့သည်“ပြောသူဒီဇိုင်းချဉ်းကပ်နည်း” (speaker design approach) ဖြင့် ပြောဟန်ကို လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ပြောသူဒီဇိုင်းချဉ်းကပ်မှုဆိုသည်မှာ မတူညီသည့် လူမှုအဆက်အစပ်များတွင် ပြောသူတို့သည် မိမိတို့၏ ဘာသာစကားအသုံးပြုမှုကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် မည်သို့ ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်ဆိုသည်ကို စိစစ်သည့်သီအိုရီဘောင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းသီအိုရီအရ ပြောသူများသည် ဘာသာစကားဆိုင်ရာနှုန်းစံများကို တက်ကြွစွာလက်ခံသူများမဟုတ်ဘဲ မိမိပြောဆိုမှုများကို ပြောဆိုသည့်အခြေအနေနှင့်ကိုက်ညီအောင် ဗျူဟာမြောက်ပုံဖော်ကြသူများဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းဗျူဟာများတွင် သီးခြားအသွင်ကွဲ (ဒေသိယ) စကား၊ သို့မဟုတ် လေယူလေသိမ်း အသုံးပြုခြင်း၊ စကားသင်္ကေတ ကူးပြောင်းခြင်း၊ အသံနှင့် အခြားအသံအရည်အသွေးတို့ကို ချိန်ညှိခြင်းစသည်တို့ ပါဝင်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။

            ထိုသို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဘာသာစကားမွမ်းမံမှု၏ရည်ရွယ်ချက်မှာ နားထောင်သူနှင့် ဆက်ဆံရေးထူထောင်ရန်၊ အဆင့်အတန်း သို့တည်းမဟုတ် အခွင့်အာဏာကိုဖော်ပြရန်၊ သို့တည်းမဟုတ် လူမှုအစုအဖွဲ့ တစ်ခု၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ခြင်းကို အချက်ပြရန် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အဆိုပါချဉ်းကပ်မှုတွင်စကားပြောသူတို့၏ ဘာသာစကားရွေးချယ်မှုအပေါ် ၎င်းတို့၏သဘောထားများ၊ နားထောင်သူ၏လူမှုရေးလက္ခဏာအပေါ်  ပြောသူ၏ခံယူချက်များ၊ ပတ်ဝန်းကျင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာစံနှုန်းများနှင့်မျှော်မှန်းချက်များအပါအဝင် စကားပြောသူ၏ ဘာသာစကားရွေးချယ်မှုများကို လွှမ်းမိုးထားသည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်များအပေါ် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုကိုအသုံးပြုသူများက ‘ပြောသူဒီဇိုင်းပုံစံ’ သည် ပြောဟန်အတွက် အဓိကတွန်းအားဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။

            လူမှုဘာသာဗေဒ ပထမလှိုင်းအစတွင် လဘော့ဗ် လေ့လာခဲ့သည့်မာသာ့စပျစ်ခြံမှ လူမှုစီးပွားဆိုင်ရာအခြေခံ “အညွှန်းကိန်းစဉ်” လေ့လာမှုကို နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသဆိုင်ရာပြောဟန်အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ ရှုမြင်လာခဲ့သည်။ ဆေးလ်ဗာစတင်း (Silverstein 2003) က လဘော့ဗ်၏ မာသာ့စပျစ်ခြံလေ့လာချက်ကို အခြေခံ၍ 'အညွှန်းကိန်းအစီအစဉ်' (Indexical Order) သီအိုရီဘောင်ကို သုံးသပ် တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတင်ပြချက်တွင် စပျစ်ခြံကျွန်းဒေသခံအဖြစ် အမှတ်အသားပြု ပြောဆိုမှု‌များသည် ကျွန်း၏သွင်ပြင်အမှတ်လက္ခဏာကိုရှေ့ရှုသည့် ဒေသခံကျွန်းသူကျွန်းသားများ၏ ကျွန်းအတွင်းပြောဆိုကြသည့် “ပြောဟန်ဆိုင်ရာသီးခြားအမှတ်လက္ခဏာ” အဖြစ် ရည်ညွှန်း ဖော်ပြလာခဲ့သည်။

            တတိယလှိုင်း၏ လေ့လာမှုများသည် လက်တွေ့အတ္ထဗေဒ (pragmatics) နှင့် ပို၍နီးစပ်လာခဲ့သည်။ ဘာသာစကား၏အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုမိုယေဘုယျကျလေ့လာခြင်းနှင့် အသွင်ကွဲလေ့လာမှုတို့ကိုပေါင်းစပ်ရန် ကြိုးပမ်းလာခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ လက်တွေ့အတ္ထဗေဒမှာမူ သက်ဆိုင်ရာစကား၏ဖော်ပြချက်အဓိပ္ပာယ်ကို အလေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြောသူများ ပြောဆိုနေကြသည် အဖြစ်အပျက်များ၏ သဘောသဘာဝနှင့်ပတ်သက်သည် အကိုးအကားများကို အလေးထားသည်။ လက်တွေ့ကျသည့် စကားအဓိပ္ပာယ်ကိုလေ့လာသည့်အခါ ပြောသူတို့၏ စရိုက်များ၊ စိတ်နေစိတ်ထားများ၊ သဘောထားများနှင့် ဆက်ဆံရေးတို့ပါဝင်နေသည်။ ယင်းတို့သည် လူမှုအဓိပ္ပာယ်များ ဖြစ်ကြသည်။ လက်တွေ့အတ္ထဗေဒတွင်း ယင်းတို့ကို ယဉ်ကျေးချေငံမှုနယ်ပယ် (area of politeness) တွင် ထည့်သွင်းလေ့လာကြသည်။ လူမှုအဓိပ္ပာယ်များသည် ယဉ်ကျေးချေငံမှုတွင် နက်ရှိုင်းစွာပါဝင်နေသော်လည်း ယင်းနယ်ပယ်၏ ပြင်ပတွင်ရှိနေသည့် လူမှုအဓိပ္ပာယ်များသည်လည်း လက်တွေ့အတ္ထဗေဒ၏ အပြင်ဘက်တွင် ရှိနေခဲ့သည်။

            တစ်ချိန်တည်းမှာပင် စကားအသွင်ကွဲလူမှုဘာသာဗေဒဓလေ့တွင် ဘာသာစကားအသုံးပြုကို ဘာသာစကားဆိုင်ရာနှင့်လူမှုဖွဲ့စည်းမှုများ၊ နှုတ်မြွက်စကား၏လူမှုအဆက်အစပ်နှင့် သွင်ပြင်လက္ခဏာများကို ခြေရာခံခဲ့သည်။ ထိုသို့စိစစ်လေ့လာမှုများစွာတွင် လူမှုအဓိပ္ပာယ်သည် သမားရိုးကျ အခန်းကဏ္ဍ၌ အများစုပါဝင်ခဲ့နေသည်။ စကားအသွင်ကွဲလေ့လာမှုကို အစပြုခဲ့သော လဘော့ဗ်ကအစပြုကာ စကားအသွင်ကွဲများရှိ လူမှုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ပြီး လူမှုအဓိပ္ပာယ်သည် လူမှုအဆက်အစပ်အတွင်းရှိ ဆက်သွယ်ရေးပန်းတိုင်ကို မည်သို့ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိသည်ဆိုသည်ကို ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။

            လူမှုဘာသာဗေဒ တတိယလှိုင်းသည် နှုတ်မြွက်စကားက သတ်မှတ်မထားသည့်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းစွာခံယူသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ နှုတ်မြွက်စကား၏ ပင်ကိုအဓိပ္ပာယ်မှ ပြောင်းလဲနိုင်သောအဓိပ္ပာယ်များကို အတိအကျ မသတ်မှတ်ထားဘဲ၊ ပြောဟန်များ၏ဆက်စပ်မှုတွင် ပိုမိုတိကျသည့် အဓိပ္ပာယ်များကို ရရှိနေသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြစ်သည်။ တတိယလှိုင်းသည်ပြောစကား၏ အဓိပ္ပာယ်များကိုအတိအကျမသတ်မှတ်ဘဲရှုမြင်ခြင်းဖြစ်ပြီး လက်တွေ့ကျသည့်စကားအသွင်ကွဲမှုသည် ဘာသာစကား၏မူလအဓိပ္ပာယ်ထက်ကျော်လွန်ပြီး ပြောသူ၏ပြောပုံဆိုပုံ ပြောဟန်ကြောင့် အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုမို ကြွယ်ဝလာစေသည်ဟု ယူဆသည်။ တတိယလှိုင်း၏ လူမှုဘာသာဗေဒလေ့လာမှုများသည် လူမှုအစုအဖွဲ့အတွင်း ပါဝင်ပြောဆိုသူ တစ်ဦးချင်း၏ စကားပြောဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာ (identity) များ၊ သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသည့် ပြောဟန်ဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (active style-formation) များ၊ တစ်ဦးချင်း၏ကွဲပြားမှုများ (individual differences) အပေါ် အဓိကထား၍ လေ့လာဆန်းစစ် လာခဲ့ကြသည်။

            လူမှုဘာသာဗေဒလေ့လာမှု၏ လှိုင်းသုံးလှိုင်းဟု ဆိုသော်လည်း တစ်လှိုင်းကွယ်ပျောက်ပြီးမှ နောက်တစ်လှိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမျိုးမဟုတ်ပေ။ ပထမလှိုင်း၏ လှိုင်းဂယက်နှင့်အတူ နောက်ထပ် လှိုင်းများ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်းသာဖြစ်သည်။ ဤလှိုင်းသုံးလှိုင်းကို အနှစ်ချုပ်ပြောရလျှင် ပထမလှိုင်းသည် လူမှုအလွှာ သို့မဟုတ် လူမှုအစုအဖွဲ့၏ အလွှာအစုအဖွဲ့အလိုက်၊ လူမှုအုပ်စုအလိုက် ပြောသည့်စကားအသွင်ကွဲများနှင့် လူမှုအကြောင်းခံများကို လေ့လာသည်။ ဒုတိယလှိုင်းမှာပထမလှိုင်း လေ့လာမှု၏လူမှုအလွှာ သို့မဟုတ် လူမှုအစုအဖွဲ့အတွင်း ပါဝင်ပြောဆိုနေကြသူ တစ်ဦးချင်း၏ ဘာသာစကားအသွင်ကွဲဖြစ်ပေါ်မှုအပေါ် ယင်းအလွှာအစုအဖွဲ့၏ ဩဇာသက်ရောက်မှု၊ လူမှုဆိုင်ရာ အကျိုးသက်ရောက်မှုများကိုလေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တတိယလှိုင်းမှာမူ ဒုတိယလှိုင်းလေ့လာမှု၏ တစ်ဦးချင်းအပေါ် ယင်းအလွှာအစုအဖွဲ့၏ လူမှုဆိုင်ရာအကျိုး သက်ရောက်မှုများကြောင့် တစ်ဦးချင်း၏ ပြောဟန်ဆိုဟန်များ မည်သို့ဖြစ်ပေါ်လာသည်၊ မည်သို့ပြောင်းရွှေ့လာသည်၊ မည်သို့ ပြောင်းလဲလာသည်ဆိုသည်ကို လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါ လှိုင်းသုံးလှိုင်းကို လူမှုဘာသာဗေဒပညာရပ် ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်ပြောင်းလဲလာသည့် သမိုင်းစဉ်ဟုလည်း ဆိုနိုင်သည်။ သက်ဝင်ရှင်သန်လျက်ရှိသည့် ပညာရပ်တိုင်းသည် တိုးတက်ပြောင်းလည်နေမည်ဖြစ်ပြီး အသစ်အသစ်သော လှိုင်းဂယက်များသည် ဖြစ်ပေါ်ရိုက်ခတ်နေဦးမည်သာ ဖြစ်ပေသည်။

#ဒေါက်တာအောင်မြင့်ဦး
#လူမှုဘာသာဗေဒ
#DrAungMyintOo
#Sociolinguistics